[Durgical](https://durgical.com/tr/durgipedia/) › [DurgiPedia](https://durgical.com/tr/durgipedia/) › [Fizyoloji](https://durgical.com/tr/fizyoloji/) › [Endokrin](https://durgical.com/tr/fizyoloji/areas/endocrine/) › HPA ekseni ve sirkadiyen ritmi

# HPA ekseni ve sirkadiyen ritmi

- Düzenlenme
- Sınav önceliği: yüksek

Beyin CRH, hipofiz ACTH, adrenal bez kortizol gönderir. Kortizol uyanırken yüksek, gece yarısı düşüktür ve stresle yükselir.

Güncellendi 1 Kas 2026

Diğer adları: HPA ekseni, CRH-ACTH-kortizol ekseni

**3B olarak görün:** [Hipotalamus](https://durgical.com/tr/anatomi/hipotalamus/) · [Hipofiz bezi (hypophysis)](https://durgical.com/tr/anatomi/hipofiz-bezi/) · [Sağ böbreküstü bezi (glandula suprarenalis dextra)](https://durgical.com/tr/anatomi/sag-bobrekustu-bezi/)

## Temel noktalar

- Kortizol uyanırken (≈sabah 6–8) en yüksek, gece yarısına doğru en düşük düzeydedir; nadirin kaybı Cushing sendromunun erken bir bulgusudur.
- ACTH ve MSH aynı POMC'den köken alır: yüksek ACTH (primer yetmezlik) → hiperpigmentasyon.
- Primer yetmezlik: kortizol VE aldosteron eksiktir (hiperkalemi, hiponatremi). Sekonder: yalnızca kortizol (aldosteron renini izler).
- Uzun süreli dışarıdan glukokortikoid kullanımı CRH ve ACTH'yi baskılar ve adrenali atrofiye uğratır: ani kesilme yetmezliğe yol açar.
- Stres (cerrahi, sepsis, hipoglisemi) ACTH ve kortizolü geri bildirim ayar noktasının üzerine çıkarır.

Bu sayfada

- The basics Temel noktalar
- Nedir
- Kılavuz değerler (günün saatine ve yönteme bağlıdır)
- Düzenlenme
- Lezyon nerede
- Akılda tutmak için
- Kendinizi sınayın
- 3B olarak görün
- İlişkili konular
- İlişkili hastalıklar

- Clinical Klinik bağlantı

## Nedir

Paraventriküler çekirdekten gelen ve ADH ile güçlenen CRH, kortikotrofları POMC'den kesilen ACTH'yi salmaya yönlendirir. ACTH zona fasciculata'nın kortizol salgılamasını sağlar ve kortizol her iki düzeyi de frenler. Eksenin iki sürücüsü vardır: suprakiazmatik çekirdeğin sirkadiyen ritmi ve freni aşabilen stres.

### Hormone axes and feedback

Hypothalamic–pituitary–adrenal axis **Lesion** None (normal)

Tap a box to see the hormone, or choose a lesion to see the lab pattern.

- Stimulates (+)
- Inhibits / negative feedback (−)
- Level ↑
- Level ↓

Illustrative schematic drawn by Durgical: simplified axes and classic lab patterns; not for clinical decisions.

## Kılavuz değerler (günün saatine ve yönteme bağlıdır)

| Parametre | Değer | Not |
| --- | --- | --- |
| Sabah 8'de serum kortizolü | ≈5–25 µg/dL (≈140–690 nmol/L) | |
| Gece yarısı kortizolü | düşük, genellikle
- *+* **CRH (paraventriküler çekirdek)**: ACTH salgısının başlıca uyaranı.
- *+* **ADH**: CRH'nin kortikotroflar üzerindeki etkisini güçlendirir.
- *+* **Suprakiazmatik çekirdek (aydınlık-karanlık)**: Günlük ritmi belirler; gecenin geç saatlerinde daha büyük atımlar olur.
- *+* **Fiziksel ve duygusal stres, sitokinler (IL-1, IL-6)**: CRH'yi etkinleştirir ve kortizolü zaten yüksekken bile yükseltir.
- *−* **Kortizol (uzun döngü)**: CRH ve POMC transkripsiyonunu frenler.
- *−* **Sentetik glukokortikoidler**: Ekseni kortizol gibi baskılar; uzun kullanımda korteksi atrofiye uğratır.

## Lezyon nerede

| Bozukluk | ACTH | Kortizol | Temel özellik |
| --- | --- | --- | --- |
| [Primer adrenal yetmezlik (Addison)](https://durgical.com/tr/hastaliklar/adrenal-yetmezlik/) | ↑ | ↓ | Hiperpigmentasyon, hiperkalemi |
| [Sekonder ya da tersiyer yetmezlik](https://durgical.com/tr/hastaliklar/adrenal-yetmezlik/) | ↓ | ↓ | Hiperpigmentasyon yok; potasyum normal |
| [Cushing hastalığı (hipofiz adenomu)](https://durgical.com/tr/hastaliklar/cushing-sendromu/) | ↑ | ↑ | Yüksek doz deksametazonla baskılanır |
| [Kortizol salgılayan adrenal tümör](https://durgical.com/tr/hastaliklar/cushing-sendromu/) | ↓ | ↑ | Karşı adrenal atrofik |
| [Ektopik ACTH (örn. küçük hücreli akciğer karsinomu)](https://durgical.com/tr/hastaliklar/cushing-sendromu/) | ↑↑ | ↑↑ | Baskılanmaz; belirgin hipokalemi |

## Klinik bağlantı

- Adrenal kriz: sıvıya yanıt vermeyen hipotansiyon, hipoglisemi, hiponatremi; rezervi düşük bir kişi strese maruz kaldığında ortaya çıkar.
- Tıbbi glukokortikoidlere bağlı Cushing sendromu, ACTH düşükken hiperkortizolizmin en sık nedenidir.
- Gece geç saatte tükürük kortizolü, hiperkortizolizme özgü sirkadiyen ritim kaybını saptar.

## Akılda tutmak için

«Addison bronzlaşır, sekonder bronzlaşmaz»: deriyi yalnızca yüksek ACTH renklendirir.

## Kendinizi sınayın

Cevabı düşünün, sonra görmek için soruya dokunun.

## Primer adrenal yetmezlik neden hiperkalemiye yol açar da sekonder açmaz?

Primer hastalıkta glomerulosa dahil tüm korteks yıkılır ve aldosteron kaybedilir. Sekonder hastalıkta ACTH eksiktir, ancak aldosteron renin-anjiyotensin ve potasyum denetimi altında kalır.

## Primer yetmezlik deriyi ve mukozayı neden koyulaştırır?

Kortizol olmadığında fren ortadan kalkar ve hipofiz aşırı POMC üretir; bundan ACTH ve melanositleri (MC1R reseptörü) uyaran α-MSH oluşur.

## Aylarca kullanılan bir glukokortikoidin aniden kesilmesi neden krize yol açabilir?

İlaç CRH ve ACTH'yi baskılamış ve zona fasciculata atrofiye uğramıştır. İlaç kesildiğinde eksenin toparlanması aylar sürer ve strese yanıt veremez.

## Hiperkortizolizm şüphesinde yüksek gece yarısı kortizolü ne anlama gelir?

Normal sirkadiyen nadir kaybolmuştur; bu, nedeni ne olursa olsun Cushing sendromunun en erken değişikliklerinden biridir.

## 3B olarak görün

Bunun gerçekleştiği, Durgical 3B anatomisindeki yapılar.

- [Hipotalamus](https://durgical.com/tr/anatomi/hipotalamus/)
- [Hipofiz bezi (hypophysis)](https://durgical.com/tr/anatomi/hipofiz-bezi/)
- [Sağ böbreküstü bezi (glandula suprarenalis dextra)](https://durgical.com/tr/anatomi/sag-bobrekustu-bezi/)

## İlişkili konular

- [Kortizolün etkileri](https://durgical.com/tr/fizyoloji/kortizolun-etkileri/)
- [Hormonların ölçümü: uyarı ve baskılama testleri](https://durgical.com/tr/fizyoloji/hormonlar-n-olcumu-uyar-ve-bask-lama-testleri/)
- [Endokrin stres yanıtı](https://durgical.com/tr/fizyoloji/endokrin-stres-yan-t/)
- [Adrenal korteks: zonlar, hormonlar ve androjenler](https://durgical.com/tr/fizyoloji/adrenal-korteks-zonlar-hormonlar-ve-androjenler/)
- [Aldosteron: etkileri ve kontrolü](https://durgical.com/tr/fizyoloji/aldosteron-etkileri-ve-kontrolu/)

## İlişkili hastalıklar

- [Cushing sendromu](https://durgical.com/tr/hastaliklar/cushing-sendromu/)
- [Adrenal yetmezlik](https://durgical.com/tr/hastaliklar/adrenal-yetmezlik/)

[← Tüm fizyoloji](https://durgical.com/tr/fizyoloji/)

Eğitim amaçlı fizyoloji içeriğidir; tanı veya tedavi rehberi değildir ve bir sağlık profesyonelinin önerisinin yerini tutmaz. Değerler yaklaşık referanslardır. Doz bilgisi içermez.

Kaynaklar: [Adrenal Insufficiency](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK441832/) (StatPearls (NCBI Bookshelf), 2024); [Hypercortisolism (Cushing Syndrome)](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK551526/) (StatPearls (NCBI Bookshelf), 2024).

## **Bir hata mı buldunuz?** Topluluk için sürekli geliştiriyoruz. Neyin yanlış olduğunu bize yazın, ekibimiz inceleyecek. Hata bildir

Temsili modeldir, yalnızca eğitim amaçlıdır.

---
Source: https://durgical.com/tr/fizyoloji/hpa-ekseni-ve-sirkadiyen-ritmi/
License: CC BY 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/). Cite as: DurgiPedia (durgical.com), https://durgical.com/tr/fizyoloji/hpa-ekseni-ve-sirkadiyen-ritmi/