[Durgical](https://durgical.com/tr/durgipedia/) › [DurgiPedia](https://durgical.com/tr/durgipedia/) › [Fizyoloji](https://durgical.com/tr/fizyoloji/) › [Böbrek, sıvılar ve asit-baz](https://durgical.com/tr/fizyoloji/areas/renal/) › Tamponlar ve Henderson–Hasselbalch denklemi

# Tamponlar ve Henderson–Hasselbalch denklemi

- Kavram
- Sınav önceliği: orta

Tamponlar fazla asit veya bazı saniyeler içinde emer ve kan pH'sının sert biçimde dalgalanmasını önler.

Güncellendi 1 Kas 2026

Diğer adları: Tampon sistemleri, Bikarbonat–CO₂ sistemi

## Temel noktalar

- Henderson–Hasselbalch: pH, değerlerden birine tek başına değil, HCO₃⁻ / (0,03 × PCO₂) oranına bağlıdır; normalde ≈20:1.
- Bikarbonat ana ekstrasellüler tampondur çünkü açık bir sistemdir: üretilen CO₂ solunumla atılır.
- Fosfat (pKa ≈6,8): hücre içinde ve idrarda (titre edilebilir asit) önemlidir.
- Proteinler, özellikle hemoglobin: en büyük intrasellüler tamponlama kapasitesi; eritrositlerin içinde CO₂'yi tamponlarlar.
- İzohidrik ilke: bir kompartmandaki tüm tamponlar aynı H⁺ ile dengededir.
- Tamponlar yalnızca zaman kazandırır: asit gerçekte akciğerler (CO₂) veya böbrekler (sabit asitler) tarafından uzaklaştırılır.

## Nedir

Vücut ≈7,40'lık pH'yı üç savunma hattıyla korur: kimyasal tamponlar (saniyeler), akciğerler (dakikalar-saatler, CO₂'yi ayarlayarak) ve böbrekler (saatler-günler, bikarbonatı ayarlayarak). Tampon, H⁺ verebilen veya alabilen zayıf bir asit ile onun eşlenik bazıdır. Bikarbonat–CO₂ sistemi en önemli ekstrasellüler tampondur; bunun nedeni pKa'sı değil, iki ucunun ayrı ayrı düzenlenmesidir: CO₂ akciğerlerce, HCO₃⁻ böbreklerce.

## Denklemler

**Henderson–Hasselbalch (bikarbonat sistemi)**pH = 6,1 + log ([HCO3−] / (0,03 × PCO2))

**6,1**
CO₂/HCO₃⁻ çiftinin pKa'sı

**0,03**
CO₂ çözünürlüğü (mmHg başına mmol/L)

**[HCO 3 −]**
mmol/L

**PCO 2**
mmHg

HCO₃⁻ 24 ve PCO₂ 40 ile: 24/1,2 = 20; log 20 ≈ 1,3; pH ≈ 7,4.

**CO₂ hidratasyonu**CO2 + H2O ⇌ H2CO3 ⇌ H+ + HCO3−

Karbonik anhidraz ilk basamağı hızlandırır (eritrositler, böbrek tübülü).

## Deniz seviyesinde arter kan gazı (yaklaşık)

| Parametre | Değer | Not |
| --- | --- | --- |
| pH | 7,35–7,45 | |
| PaCO₂ | 35–45 mmHg | |
| HCO₃⁻ | 22–26 mmol/L | |
| Bogotá'da (~2600 m) | Normal PaCO₂ ve HCO₃⁻ biraz daha düşük | yüksek irtifaya bağlı kronik hiperventilasyon; yerel referans değerleri kullanın |

Dinlenme halindeki sağlıklı bir yetişkin için yaklaşık değerler; her laboratuvar kendi aralıklarını belirler.

## Vücudun tamponları

| Tampon | Etki ettiği yer | pKa | Not |
| --- | --- | --- | --- |
| Bikarbonat/CO₂ | Plazma ve interstisyum | 6,1 | Açık sistem: iki ucunu akciğerler ve böbrekler belirler |
| Fosfat (HPO₄²⁻/H₂PO₄⁻) | İntrasellüler ve idrar | 6,8 | İdrarda titre edilebilir asit oluşturur |
| Proteinler ve hemoglobin | Hücreler, eritrositler | değişken (histidin ≈6–7) | Deoksihemoglobin daha çok H⁺ bağlar |
| [Kemik (karbonat, fosfat)](https://durgical.com/tr/hastaliklar/kronik-bobrek-hastal-g/) | İskelet | — | Kronik asidozu kemik minerali pahasına tamponlar |
| Amonyak/amonyum | İdrar | ≈9,2 | H⁺'yı NH₄⁺ olarak tutar; böbrek ne kadar üreteceğini ayarlar |

## Klinik bağlantı

- Kronik böbrek hastalığında tutulan asit kısmen kemik tarafından tamponlanır; bu da kemik kaybına katkıda bulunur.
- Ventilasyon sabitse (derin sedasyon, ağır KOAH), bikarbonat sistemi avantajını yitirir: tamponlamayla oluşan CO₂ atılamaz ve pH daha da düşer.

## Akılda tutmak için

“Önemli olan oran”: 20 kısım bikarbonata 1 kısım karbonik asit 7,4'ü verir; payı böbrek, paydayı akciğer gözetir.

## Kendinizi sınayın

Cevabı düşünün, sonra görmek için soruya dokunun.

## Bikarbonatın pKa'sı (6,1) 7,4'ten uzaksa neden en önemli ekstrasellüler tampondur?

Açık bir sistemdir: H⁺'yı tamponlarken üretilen CO₂ ventilasyonla uzaklaştırılır ve böbrek HCO₃⁻'ü yerine koyar. Yüksek konsantrasyonu ve iki ucunun ayrı düzenlenmesi, uzak pKa'nın dezavantajından ağır basar.

## Bir hastada HCO₃⁻ 12 mmol/L ve PaCO₂ 20 mmHg'dir. pH yaklaşık kaçtır ve neden?

12 / (0,03 × 20) = 12 / 0,6 = 20; log 20 ≈ 1,3; pH ≈ 7,4. Her iki değer de ciddi biçimde bozuk olsa da oran korunmuştur: bağlama bakın (kompanse ya da mikst bozukluk).

## Deoksijene hemoglobin venöz kanda CO₂ taşınmasını neden iyileştirir?

Oksihemoglobinden daha iyi bir H⁺ alıcısıdır: CO₂ hidrate olurken açığa çıkan H⁺'yı alarak eritrositte daha çok HCO₃⁻ oluşmasını sağlar (Haldane etkisi).

## İlişkili konular

- [H⁺ ve bikarbonatın böbrekte işlenmesi](https://durgical.com/tr/fizyoloji/h-ve-bikarbonat-n-bobrekte-islenmesi/)
- [Arter kan gazını adım adım okumak](https://durgical.com/tr/fizyoloji/arter-kan-gaz-n-ad-m-ad-m-okumak/)
- [Respiratuvar asidoz ve alkaloz](https://durgical.com/tr/fizyoloji/respiratuvar-asidoz-ve-alkaloz/)
- [Metabolik asidoz, anyon açığı ve kompanzasyon](https://durgical.com/tr/fizyoloji/metabolik-asidoz-anyon-ac-g-ve-kompanzasyon/)
- [CO₂ taşınması ve Haldane etkisi](https://durgical.com/tr/fizyoloji/co-tas-nmas-ve-haldane-etkisi/)
- [Yüksek irtifa ve iklime alışma (aklimatizasyon)](https://durgical.com/tr/fizyoloji/yuksek-irtifa-ve-iklime-al-sma/)

## İlişkili hastalıklar

- [Kronik böbrek hastalığı](https://durgical.com/tr/hastaliklar/kronik-bobrek-hastal-g/)

[← Tüm fizyoloji](https://durgical.com/tr/fizyoloji/)

Eğitim amaçlı fizyoloji içeriğidir; tanı veya tedavi rehberi değildir ve bir sağlık profesyonelinin önerisinin yerini tutmaz. Değerler yaklaşık referanslardır. Doz bilgisi içermez.

Kaynaklar: [Metabolic acidosis: MedlinePlus Medical Encyclopedia](https://medlineplus.gov/ency/article/000335.htm) (MedlinePlus, US National Library of Medicine, 2024).

## **Bir hata mı buldunuz?** Topluluk için sürekli geliştiriyoruz. Neyin yanlış olduğunu bize yazın, ekibimiz inceleyecek. Hata bildir

Temsili modeldir, yalnızca eğitim amaçlıdır.

---
Source: https://durgical.com/tr/fizyoloji/tamponlar-ve-henderson-hasselbalch-denklemi/
License: CC BY 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/). Cite as: DurgiPedia (durgical.com), https://durgical.com/tr/fizyoloji/tamponlar-ve-henderson-hasselbalch-denklemi/