Osmoz, osmolarite ve tonisite

Kavram
Sınav önceliği: yüksek

Su, bir zarı daha fazla çözünmüş parçacık bulunan tarafa doğru geçer; hücreler böyle şişer ya da büzülür.

Güncellendi 1 Kas 2026

Diğer adları: Osmotik basınç, Etkin osmolalite

Nedir

Osmoz, suyun yarı geçirgen bir zardan daha fazla çözünmüş parçacık bulunan tarafa doğru net hareketidir. Osmolarite tüm parçacıkları sayar; tonisite ise yalnızca hücre zarını geçemeyenleri (etkin osmoller) sayar, bu yüzden bir hücrenin şişip şişmeyeceğini ya da büzülüp büzülmeyeceğini öngörür. Bu fark, IV sıvıların ve hiponatreminin nasıl davrandığını açıklar.

Nasıl çalışır, adım adım

Zarı geçemeyen bir çözünen madde bir tarafta daha yoğundur.
O tarafta su konsantrasyonu daha düşüktür.
Su kendi gradyanı yönünde, çift katmandan ve akuaporinlerden difüze olur.
O tarafın hacmi, konsantrasyonlar eşitlenene ya da bir basınç onu durdurana kadar artar.
Bu su hareketini durdurmak için gereken basınç, çözeltinin osmotik basıncıdır.

Denklemler

Osmotik basınç (van 't Hoff)π = i × C × R × T

i: molekül başına parçacık (NaCl ≈2)
C: molar konsantrasyon
R: gaz sabiti
T: mutlak sıcaklık

37 °C'de geçirgen olmayan her mOsm/L ≈19,3 mmHg oluşturur.

Hesaplanan plazma osmolalitesiOsm_hesap ≈ 2 × Na⁺ + glukoz/18 + BUN/2,8

Na⁺: mEq/L
glukoz ve BUN: mg/dL

Etkin osmolalite (tonisite) BUN'u dışarıda bırakır. Osmolar açık = ölçülen − hesaplanan; normal < 10.

Referans değerleri

Parametre	Değer	Not
Plazma osmolalitesi	≈285–295 mOsm/kg
Serum Na⁺	≈135–145 mEq/L
Osmolar açık	< 10 mOsm/kg	metanol, etilen glikol, etanol ya da mannitol ile daha yüksek
1 mOsm/L başına basınç	≈19,3 mmHg	37 °C'de

Dinlenme halindeki sağlıklı bir yetişkin için yaklaşık değerler; her laboratuvar kendi aralıklarını belirler.

IV çözeltiler ve hücreler üzerindeki etkileri

Çözelti	Osmolarite (mOsm/L)	Vücuttaki tonisite	Hücreye etkisi
%0,9 NaCl	≈308	İzotonik	Değişiklik yok; hücre dışı sıvıyı genişletir
%0,45 NaCl	≈154	Hipotonik	Su kazanır
%3 NaCl	≈1026	Hipertonik	Su kaybeder
%5 dekstroz	≈278	Metabolize edildikten sonra hipotonik	Su kazanır; serbest su gibi dağılır

Klinik bağlantı

Ağır hiperglisemi: osmolalite yüksek olduğu hâlde glukoz suyu hücrelerden çeker ve Na⁺'u seyreltir (translokasyonel hiponatremi).
Üremi: üre ölçülen osmolaliteyi yükseltir ama tonisiteyi yükseltmez; tek başına hücreleri dehidrate etmez.
Asidozla birlikte yüksek osmolar açık: metanol ya da etilen glikol zehirlenmesini düşündürür; tağşişli içkilerle sık görülür.

Kendinizi sınayın

Cevabı düşünün, sonra görmek için soruya dokunun.

Plazmayla izoozmotik bir üre çözeltisi neden eritrositleri patlatır?

Üre zarı geçerek hücreye girer; çözelti fiilen suya dönüşür ve su, hemolize kadar onu izleyerek içeri girer. İzoozmotik, izotonik demek değildir.

Bir hastada glukoz çok yüksek ve Na⁺ 128 mEq/L. Bu hipotonik hiponatremi midir?

Zorunlu değil: glukoz, suyu hücrelerden çeken ve Na⁺'u seyrelten etkin bir osmoldür. Tonisite normal ya da yüksek olabilir.

Yüksek anyon açıklı metabolik asidozla birlikte yüksek bir osmolar açık neyi düşündürür?

Asit metabolitleri asidoza yol açan, metanol ya da etilen glikol gibi ölçülmeyen düşük molekül ağırlıklı bir çözünen maddeyi.

%5 dekstroz neden kötü bir plazma genişleticidir?

Glukoz metabolize edilir ve geride tüm vücut suyuna dağılan serbest su kalır: yalnızca ≈1/12'si plazmada kalır.

İlişkili konular

← Tüm fizyoloji

Eğitim amaçlı fizyoloji içeriğidir; tanı veya tedavi rehberi değildir ve bir sağlık profesyonelinin önerisinin yerini tutmaz. Değerler yaklaşık referanslardır. Doz bilgisi içermez.

Kaynaklar: Low blood sodium: MedlinePlus Medical Encyclopedia (MedlinePlus, US National Library of Medicine, 2026).

Bir hata mı buldunuz?Topluluk için sürekli geliştiriyoruz. Neyin yanlış olduğunu bize yazın, ekibimiz inceleyecek.Hata bildir

Temsili modeldir, yalnızca eğitim amaçlıdır.