Dissosiyatif bozukluklar
Bellek, kimlik, farkındalık ya da benlik ve çevre algısının birbirinden koptuğu, genellikle ağır travma sonrasında ortaya çıkan durumlar.
Nedir
Bilinç, bellek, kimlik, duygu, algı ve davranışın normal bütünleşmesinin bozulduğu bir bozukluk grubu. Başlıca biçimleri dissosiyatif kimlik bozukluğu (tekrarlayan bellek boşluklarıyla birlikte iki veya daha fazla belirgin kimlik durumu), dissosiyatif amnezi (genellikle travmatik olan önemli kişisel bilgileri hatırlayamama, bazen dissosiyatif füg ile birlikte) ve depersonalizasyon/derealizasyon bozukluğudur (gerçeği değerlendirme korunmuşken kişinin bedeninden veya çevresinden kopmuş hissetmesi).
Kimleri etkiler
Kısa dissosiyatif yaşantılar stres altında sıktır ve geçici depersonalizasyon genel toplumda yaygındır. Bozuklukların kendisi toplum çalışmalarında her biri erişkinlerin yaklaşık %1 ila %2'sini etkiler; klinik örneklemlerde dissosiyatif kimlik bozukluğu çoğunlukla kadınlarda görülür. Kolombiya'daki uzun silahlı çatışma, zorla yerinden edilme ve toplumsal cinsiyete dayalı şiddet, travmaya bağlı dissosiyasyonu ülkede klinik açıdan önemli kılar.
Nedenler
- Ağır ve tekrarlayan çocukluk travması (fiziksel, cinsel veya duygusal istismar, ihmal); dissosiyatif kimlik bozukluğunda başlıca etken
- Şiddet, savaş, afetler veya işkence gibi akut ve baş edilemeyen olaylar (dissosiyatif amnezi)
- Ağır stres, anksiyete, uykusuzluk veya madde kullanımı (depersonalizasyon/derealizasyon tetikleyicileri)
- Dezorganize erken bağlanma
Risk faktörleri
- Çocuklukta istismar veya ihmal
- Silahlı çatışmaya, yerinden edilmeye, kaçırılmaya veya cinsel şiddete maruz kalma
- Eşlik eden travma sonrası stres bozukluğu, depresyon veya sınırda (borderline) kişilik bozukluğu
- Esrar veya halüsinojen kullanımı (depersonalizasyon)
Patofizyoloji
Dissosiyasyonun, prefrontal bölgelerin limbik duygusal yanıtları aşırı baskılayarak duygusal küntleşme ve kopukluk yarattığı, baş edilemeyen tehdide karşı koruyucu bir yanıt olduğu düşünülür. Hipokampus üzerinden belleğe kayıt ve geri çağırma bozulur; dissosiyatif kimlik bozukluğu çalışmaları, ağır travma sonrası streste olduğu gibi daha küçük hipokampus ve amigdala hacimleri bildirmektedir.
Sınıflandırma
- Dissosiyatif kimlik bozukluğu: gündelik olayları, kişisel bilgileri veya travmayı hatırlamada tekrarlayan boşluklarla birlikte 2 veya daha fazla belirgin kişilik durumu
- Dissosiyatif amnezi: genellikle travmatik otobiyografik bilgileri hatırlayamama; dissosiyatif füg (görünüşte amaçlı yolculuk veya şaşkın dolaşma) ile birlikte ya da olmadan
- Depersonalizasyon/derealizasyon bozukluğu: gerçeği değerlendirme korunmuşken kendinden veya çevreden süregen kopukluk
- Tanımlanmış diğer dissosiyatif bozukluk (örneğin zorlayıcı ikna sonrasında kimlik bozulması veya akut dissosiyatif tepkiler)
Belirti ve bulgular
- Gündelik olaylar veya önemli kişisel bilgiler için bellek boşlukları
- Kendini oraya nasıl geldiğini bilmeden bir yerde bulma veya açıklanamayan eşyalar bulma
- Başkalarınca bildirilen benlik algısı, ses, davranış, tercihler veya becerilerde değişimler
- Gerçek dışı hissetme, bedeninin dışında olma veya kendini bir filmdeki gibi izleme (depersonalizasyon)
- Dünyanın sisli, rüya gibi veya yapay olduğu hissi (derealizasyon)
- Eşlik eden depresyon, anksiyete, kendine zarar verme, geçmişi yeniden yaşama (flashback) ve kâbuslar
Tanı
- Klinik
- Çoğu zaman birkaç görüşmeye yayılan dikkatli bir psikiyatrik ve travma öyküsünden sonra konulan klinik tanı. Dissosiyatif Yaşantılar Ölçeği gibi tarama araçları ve yapılandırılmış görüşmeler (örneğin SCID-D) değerlendirmeyi destekler. Gerçeği değerlendirme korunmuştur. Amnezi dissosiyasyona bağlanmadan önce organik nedenler ve maddeler dışlanmalıdır.
- Tetkikler
- Tabloya göre yönlendirilir: uygun durumlarda toksikoloji taraması, kan glukozu, tiroit testleri ve tiamin durumu; ataklar nöbet, özellikle temporal lob epilepsisi olabilecekse EEG (video-EEG dahil).
- Görüntüleme
- Kafa travması, nörolojik bulgular, geç veya ani başlayan amnezi ya da atipik özellikler varsa beyin MR veya BT.
Ayırıcı tanı
- Travma sonrası stres bozukluğu
- Temporal lob epilepsisi ve diğer nöbetler
- Travmatik beyin hasarı, geçici global amnezi ve Wernicke-Korsakoff sendromu
- Madde intoksikasyonu veya yoksunluğu (alkole bağlı bellek kaybı [blackout], sedatifler, halüsinojenler)
- Şizofreni ve diğer psikotik bozukluklar
- Sınırda (borderline) kişilik bozukluğu, yapay bozukluk ve temaruz
Tedavinin amacı
Güvenliği sağlamak, belirtileri stabilize etmek, kişinin travmayı işlemesine ve bellek ile kimliği kademeli olarak bütünleştirmesine yardım etmek; bu sırada eşlik eden bozuklukları tedavi etmek.
Tedavi
- Akut dönem
- Önce güvenlik: intihar ve kendine zarar verme riskini değerlendirmek, süregen istismardan korumak ve şiddet varsa koruma yollarını devreye sokmak.
- Konservatif
- Evrelere dayalı, travma odaklı psikoterapi: stabilizasyon ve topraklanma (grounding) becerileri, ardından travmatik anıların işlenmesi, ardından bütünleşme (dissosiyatif kimlik bozukluğu için).
- Konservatif
- Depersonalizasyon/derealizasyon ve dissosiyatif amnezi için psikoterapi (bilişsel davranışçı ve psikodinamik yaklaşımlar); anıları geri getirmek için uzmanlar hipnozu kullanmıştır.
- Medikal
- Dissosiyasyonun kendisini tedavi eden bir ilaç yoktur; eşlik eden depresyon, anksiyete veya travma sonrası stres için SSRI'lar gibi antidepresanlar, belirli belirtiler için de başka ajanlar kullanılır.
- İzlem
- Belirtilerin, güvenliğin ve işlevselliğin uzun dönemli izlemi.
Komplikasyonlar
- İntihar girişimleri ve kendine zarar verme
- Yeniden mağdur olma ve güvensiz ilişkiler
- Depresyon, TSSB, yeme bozuklukları ve madde kullanım bozuklukları
- İş, eğitim ve ilişkilerde sorunlar
Prognoz
Dissosiyatif amnezi çoğu zaman, bazen birdenbire düzelir. Dissosiyatif kimlik bozukluğu ve depersonalizasyon/derealizasyon bozukluğu kronikleşme eğilimindedir, ancak özellikle kişi süregen travmadan güvende olduğunda uzun süreli psikoterapiyle düzelir.
Kendinizi sınayın
Cevabı düşünün, sonra görmek için soruya dokunun.
Dissosiyatif kimlik bozukluğu için en güçlü risk etkeni nedir?
Ağır ve tekrarlayan çocukluk travması, özellikle istismar.
Depersonalizasyon/derealizasyon bozukluğunda gerçeği değerlendirme korunmuş mudur?
Evet. Hastalar yaşantıların gerçek olmadığını bilir; bu da onu psikozdan ayırır.
Dissosiyatif füg nedir?
Kimlik veya kişisel geçmişe ilişkin amneziyle birlikte amaçlı yolculuk ya da şaşkın dolaşma; dissosiyatif amnezinin bir belirleyicisidir.
Dissosiyatif amnezi tanısı konmadan önce neler dışlanmalıdır?
Kafa travması, nöbetler, madde kullanımı, geçici global amnezi ve Wernicke-Korsakoff sendromu gibi organik nedenler.
Tedavinin temel taşı nedir?
Uzun süreli travma odaklı psikoterapi; ilaçlar yalnızca eşlik eden bozukluklar için.
İlgili hastalıklar
- Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) ve akut stres bozukluğu
- İşlevsel nörolojik belirti bozukluğu (konversiyon bozukluğu)
- Kişilik bozuklukları (A, B ve C kümeleri)
- Epilepsi ve nöbetler
- Majör depresif bozukluk
- İntihar davranışı ve intihar riski
- Çocuk istismarı ve ihmali (fiziksel istismar, istismara bağlı kafa travması, ihmal)
- Yapay bozukluk ve temaruz
- Şizofreni
- Travmatik beyin hasarı
- Partner şiddeti ve cinsel şiddet (ruh sağlığı bakımı)
Eğitim amaçlı bilgidir, tıbbi tavsiye değildir. Herhangi bir belirtide bir sağlık profesyoneline başvurun.
Kaynaklar: Dissociative disorders (NHS (National Health Service, UK), 2025).
Bir hata mı buldunuz?Topluluk için sürekli geliştiriyoruz. Neyin yanlış olduğunu bize yazın, ekibimiz inceleyecek.Hata bildir
Temsili modeldir, yalnızca eğitim amaçlıdır.

