Sosyal anksiyete bozukluğu ve özgül fobi
Sosyal durumlardan veya belirli şeylerden (yükseklik, hayvanlar, kan, uçak yolculuğu) duyulan, kaçınmaya yol açan ve yaşamı etkileyen yoğun ve süreğen korku.
Nedir
Korkunun gerçek tehlikeyle orantısız olduğu ve 6 ay veya daha uzun sürdüğü anksiyete bozukluklarıdır. Sosyal anksiyete bozukluğunda korku, sosyal veya performans gerektiren durumlarda yargılanma, mahcup olma veya aşağılanmaya yöneliktir. Özgül fobide korkuyu belirli bir nesne veya durum tetikler. Her ikisi de kaçınmaya ya da duruma büyük bir sıkıntıyla katlanmaya yol açar.
Kimleri etkiler
Özgül fobiler en sık görülen ruhsal bozukluklar arasındadır; yaşam boyu yaygınlıkları %7–10 civarındadır; sosyal anksiyete bozukluğu ise yaşamın bir döneminde kişilerin yaklaşık %4–7'sini etkiler. Her ikisi de genellikle çocukluk veya ergenlikte başlar ve kadınlarda daha sıktır. Bu bozukluklara sahip kişilerin çoğu hiçbir zaman tedavi aramaz.
Nedenler
- Genetik ve davranışsal ketlenme gibi mizaçla ilgili etkenler
- Doğrudan travmatik deneyim, gözlem veya bilgi yoluyla öğrenme
- Zorbalık veya aşağılanma gibi olumsuz sosyal deneyimler (sosyal anksiyete)
- Aşırı koruyucu veya eleştirel ebeveynlik tarzları
Risk faktörleri
- Ailede anksiyete bozukluğu öyküsü
- Çocuklukta utangaç, ketlenmiş mizaç
- Kadın cinsiyet
- Korkulan nesne veya durumla ilgili travmatik olaylar
- Kekemelik veya şekil bozukluğu gibi dikkat çeken görünür durumlar (sosyal anksiyete)
Patofizyoloji
Amigdala merkezli korku devreleri korkulan uyarana aşırı yanıt verirken, prefrontal korteks bu yanıtı baskılayamaz; insula bedensel uyarılmanın farkındalığını artırır. Kaçınma, durumun güvenli olduğuna dair yeni öğrenmeyi engeller ve böylece korkuyu sürdürür. Kan-enjeksiyon-yaralanma fobisinin kendine özgü iki evreli bir yanıtı vardır: önce bir artış, ardından kalp hızı ve kan basıncında bayılmaya yol açabilen vazovagal bir düşüş.
Sınıflandırma
- Sosyal anksiyete bozukluğu; topluluk önünde konuşma veya performansla sınırlı olduğunda «yalnızca performans» belirleyicisi
- Özgül fobi, hayvan tipi
- Özgül fobi, doğal çevre tipi (yükseklik, fırtına, su)
- Özgül fobi, kan-enjeksiyon-yaralanma tipi (bayılmaya neden olabilir)
- Özgül fobi, durumsal tip (uçak yolculuğu, asansörler, kapalı alanlar) ve diğer tipler
Belirti ve bulgular
- Korkulan duruma maruz kalındığında anında anksiyete veya panik atak
- Durumdan kaçınma ya da ona yoğun sıkıntıyla katlanma
- Sosyal durumlarda kızarma, titreme, terleme veya titrek ses
- Kaygıyı belli etme ve olumsuz değerlendirilme korkusu
- Bir olaydan günler veya haftalar önce başlayan beklenti anksiyetesi
- Kan-enjeksiyon-yaralanma fobisinde bayılma
Tanı
- Klinik
- Klinik görüşme: gerçek tehlikeyle orantısız, belirgin ve süreğen (6 ay veya daha uzun) korku; kaçınma ve belirgin sıkıntı ya da işlev kaybıyla birlikte. Tetikleyici özgüldür: sosyal anksiyetede sosyal değerlendirilme, özgül fobide tanımlı bir nesne veya durum. Mini-SPIN veya GAD-7 gibi tarama araçları yardımcı olabilir.
- Tetkikler
- Tanı koydurucu bir laboratuvar testi yoktur. Tiroid fonksiyonları veya diğer testler yalnızca anksiyetenin tıbbi bir nedeninden şüpheleniliyorsa yapılır; kafein, madde ve ilaç kullanımı gözden geçirilir.
- Görüntüleme
- Gerekli değildir.
Ayırıcı tanı
- Panik bozukluk ve agorafobi
- Yaygın anksiyete bozukluğu
- Çekingen kişilik bozukluğu
- Otizm spektrum bozukluğu
- Beden algısı bozukluğu (beden dismorfik bozukluğu) ve obsesif-kompulsif bozukluk
Tedavinin amacı
Kişinin gerekli durumlarla yüzleşebilmesi ve sosyal, akademik ve iş işlevselliğini yeniden kazanabilmesi için korku ve kaçınmayı azaltmak.
Tedavi
- Konservatif
- Her ikisinde de maruz bırakmalı bilişsel davranışçı terapi ilk basamak tedavidir; özgül fobide aşamalı veya canlı (in vivo) maruz bırakma (sanal gerçeklik dahil) seçilecek tedavidir ve çoğu zaman az sayıda seans yeterlidir.
- Medikal
- Sosyal anksiyete bozukluğunda ilk basamak ilaçlar, tek başına veya bilişsel davranışçı terapiyle birlikte SSRI'lar veya SNRI'lardır.
- Medikal
- Ara sıra karşılaşılan performans durumlarından önce propranolol gibi beta blokerler kullanılabilir; benzodiazepinler bağımlılık nedeniyle kısa süreli kullanımla sınırlıdır ve maruz bırakmayla öğrenmeyi engeller.
- Yaşam tarzı
- Kan-enjeksiyon-yaralanma fobisinde uygulamalı gerginlik (applied tension) tekniği; sosyal etkinliklerin kademeli artırılması ve alkol kullanımının azaltılması için destek.
Komplikasyonlar
- Depresyon
- Alkol ve diğer madde kullanım bozuklukları
- Eğitim ve meslek yaşamında potansiyelin altında kalma
- Tıbbi bakımdan kaçınma (iğne veya diş hekimi fobisi)
- Sosyal izolasyon
Prognoz
Tedavi edilmezse her ikisi de kronikleşme eğilimindedir. Maruz bırakmaya dayalı terapi, özellikle özgül fobilerde çok etkilidir. Sosyal anksiyete bozukluğu terapi ve ilaçlara iyi yanıt verir, ancak bazı belirtiler sürebilir.
Kendinizi sınayın
Cevabı düşünün, sonra görmek için soruya dokunun.
Özgül fobinin ilk basamak tedavisi nedir?
Maruz bırakmaya dayalı bilişsel davranışçı terapi (aşamalı veya canlı maruz bırakma).
Sosyal anksiyete bozukluğunda ilk basamak ilaç grubu hangisidir?
SSRI'lar (veya SNRI'lar).
Hangi özgül fobi tipi bayılmaya neden olabilir?
Kan-enjeksiyon-yaralanma fobisi; vazovagal bir yanıt yoluyla.
Tremor ve çarpıntıyı azaltmak için ara sıra yapılan bir topluluk önü performansından önce hangi ilaç grubu kullanılabilir?
Propranolol gibi beta blokerler.
İlgili hastalıklar
- Panik bozukluk
- Yaygın anksiyete bozukluğu
- Majör depresif bozukluk
- Alkol kullanım bozukluğu
- Ayrılık anksiyetesi bozukluğu
- Kişilik bozuklukları (A, B ve C kümeleri)
- Obsesif kompulsif bozukluk (OKB)
Eğitim amaçlı bilgidir, tıbbi tavsiye değildir. Herhangi bir belirtide bir sağlık profesyoneline başvurun.
Kaynaklar: Social anxiety disorder (MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine), 2025); Phobia - simple/specific (MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine), 2025).
Bir hata mı buldunuz?Topluluk için sürekli geliştiriyoruz. Neyin yanlış olduğunu bize yazın, ekibimiz inceleyecek.Hata bildir
Temsili modeldir, yalnızca eğitim amaçlıdır.