Kişilik bozuklukları (A, B ve C kümeleri)

Nedir

Kültürel beklentilerden belirgin biçimde sapan, düşünceyi, duyguyu, ilişkileri ve dürtü denetimini etkileyen, ergenlikte veya erken erişkinlikte başlayan ve sıkıntıya ya da işlev bozukluğuna yol açan kalıcı, esnek olmayan bir iç yaşantı ve davranış örüntüsüdür. DSM-5-TR on tipi üç kümede toplar.

Kimleri etkiler

Birlikte yaklaşık her 10 erişkinden birini etkilerler. Sınır (borderline) kişilik bozukluğu, kendine zarar vermeyle ilişkili olduğu psikiyatrik acil ve yataklı servislerde sıktır; antisosyal kişilik bozukluğu erkeklerde ve cezaevi popülasyonlarında daha sıktır. Tanı genellikle 18 yaşından önce konmaz (antisosyal tip 18 yaşını ve 15 yaşından önce davranım bozukluğunu gerektirir).

Nedenler

• Kalıtılabilir mizaç (dürtüsellik, duygusal tepkisellik, anksiyete)
• Çocuklukta istismar, ihmal, geçersizleştiren ortamlar veya erken kayıp
• A kümesi şizofreniyle genetik bir bağlantı gösterir
• Biyolojik yatkınlık ile olumsuz çevre arasındaki etkileşim

Risk faktörleri

• Çocukluk çağı travması, özellikle cinsel istismar (sınır kişilik)
• Çocuklukta davranım bozukluğu (antisosyal)
• Ailede şizofreni (A kümesi) veya kişilik, duygudurum ya da madde bozuklukları öyküsü
• Dengesiz aile ortamı ve ebeveynde madde kullanımı

Patofizyoloji

Kişilik, yaşantılarla biçimlenen mizacı yansıtır. Sınır kişilik bozukluğunda nörogörüntüleme, yoğun ve hızla değişen duygular ve dürtüsellikle uyumlu olarak aşırı tepkisel bir amigdala ve prefrontal ve ön singulat korteksten gelen daha zayıf yukarıdan aşağıya denetim gösterir. Antisosyal kişilikte azalmış prefrontal işlev ve korkuya ve başkalarının sıkıntısına karşı körelmiş amigdala yanıtları tanımlanmıştır. Bunlar grup bulgularıdır, tanı testi değildir.

Sınıflandırma

• A kümesi (tuhaf, eksantrik): paranoid, şizoid, şizotipal
• B kümesi (dramatik, duygusal, değişken): antisosyal, sınır (borderline), histriyonik, narsisistik
• C kümesi (kaygılı, korkulu): çekingen, bağımlı, obsesif kompulsif

Belirti ve bulgular

• A kümesi: kuşkuculuk (paranoid), kopukluk ve yalnızlığı tercih etme (şizoid), tuhaf inançlar, büyüsel düşünce ve eksantrik görünüm (şizotipal)
• Sınır: dengesiz ilişkiler ve benlik imgesi, terk edilme korkusu, bölme, dürtüsellik, tekrarlayan kendine zarar verme, kronik boşluk duygusu ve yoğun öfke
• Antisosyal: başkalarının haklarını hiçe sayma, aldatma, saldırganlık, sorumsuzluk ve vicdan azabı eksikliği
• Histriyonik: ilgi arayışı ve yüzeysel duygulanım; narsisistik: büyüklenmecilik, hayranlık gereksinimi, empati eksikliği
• C kümesi: reddedilme korkusuyla kaçınma (çekingen), bakılma gereksinimi (bağımlı), mükemmeliyetçilik ve katılık (obsesif kompulsif)

Tanı

Klinik

Tanı, boylamsal bir öyküden, yakınlardan alınan bilgilerden ve DSM-5-TR ölçütlerinden yararlanarak bir ruh sağlığı uzmanı tarafından konur; örüntü yaygın ve zaman içinde kararlı olmalı, başka bir ruhsal bozukluğun veya madde kullanımının epizodlarıyla sınırlı olmamalıdır. İntihar ve şiddet riski değerlendirmesi her değerlendirmenin bir parçasıdır.

Tetkikler

Hiçbir laboratuvar testi kişilik bozukluğu tanısı koymaz. Madde kullanımı şüphesinde toksikoloji taraması; yapılandırılmış görüşmeler veya anketler değerlendirmeyi destekleyebilir.

Görüntüleme

Tanı için kullanılmaz; görüntüleme yalnızca kişilikte geç dönemde ortaya çıkan bir değişiklik bir beyin lezyonunu (örn. frontal tümör veya hasar) düşündürürse.

Ayırıcı tanı

• Bipolar bozukluk (yaşam boyu süren dengesizlik değil, günlerce süren epizodik duygudurum değişiklikleri)
• Şizofreni ve sanrılı bozukluk (A kümesinde kalıcı psikoz yoktur)
• Travma sonrası stres bozukluğu
• Madde kullanım bozuklukları
• Tıbbi bir duruma bağlı kişilik değişikliği (frontal lob hasarı, tümör)

Tedavinin amacı

Kendine zarar vermeyi ve krizleri azaltmak, duygu düzenlemeyi ve ilişkileri iyileştirmek ve eşlik eden depresyonu, anksiyeteyi veya madde kullanımını tedavi etmek; esas olarak tutarlı bir ekiple uzun süreli psikoterapi yoluyla.

Tedavi

Konservatif

Ana tedavi psikoterapidir. Sınır kişilik için: diyalektik davranış terapisi (DDT), zihinselleştirme temelli terapi, şema terapi veya aktarım odaklı terapi. Bilişsel davranışçı terapi C kümesinde yardımcı olur.

Medikal

Kişilik bozukluklarının kendisi için onaylanmış bir ilaç yoktur. İlaçlar (SSRI'lar, duygudurum dengeleyiciler, düşük doz antipsikotikler) belirli belirtiler veya eşlik eden bozukluklar için, sınırlı sürelerle ve aşırı doz riskine dikkat edilerek kullanılır.

Akut dönem

İntihar davranışı için kriz bakımı: güvenlik değerlendirmesi, araçların ortamdan uzaklaştırılması ve yalnızca gerektiğinde kısa süreli yatış.

İzlem

Hemşirelik bakımı açık ve tutarlı sınırlar koyar, personel arasında bölmeye çekilmekten kaçınır ve intihar riskini izler.

Komplikasyonlar

• İntihar (sınır kişilik yaşam boyu yüksek risk taşır)
• Depresyon, anksiyete, yeme ve madde kullanım bozuklukları
• Şiddet, hukuki sorunlar ve hapis (antisosyal)
• İşsizlik ve ilişkilerin bozulması

Prognoz

Uzun sürelidir ancak değiştirilemez değildir. Sınır kişilik bozukluğu olan birçok kişi zamanla ve özgül psikoterapiyle belirgin biçimde düzelir ve dürtüsel davranışlar sıklıkla 40 yaşından sonra azalır; antisosyal davranış da yaşla azalma eğilimindedir. A kümesi özellikleri daha kararlı olma eğilimindedir.

Kendinizi sınayın

Cevabı düşünün, sonra görmek için soruya dokunun.

İlgili hastalıklar

• Obsesif kompulsif bozukluk (OKB)
• Dikkat eksikliği/hiperaktivite bozukluğu (DEHB)
• Bulimiya nervoza
• Otizm spektrum bozukluğu (OSB)

Eğitim amaçlı bilgidir, tıbbi tavsiye değildir. Herhangi bir belirtide bir sağlık profesyoneline başvurun.

Kaynaklar: Personality Disorders (MedlinePlus, US National Library of Medicine, 2024).

← Tüm hastalıklar

Bir hata mı buldunuz?Topluluk için sürekli geliştiriyoruz. Neyin yanlış olduğunu bize yazın, ekibimiz inceleyecek.Hata bildir

Gönder

Temsili modeldir, yalnızca eğitim amaçlıdır.