Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) ve akut stres bozukluğu

Nedir

Son derece tehdit edici veya korkunç bir olaya (şiddet, savaş, cinsel saldırı, afetler, ciddi kazalar) maruz kaldıktan sonra gelişebilen bir ruhsal bozukluktur. Bir aydan uzun süren istenmeyen yeniden yaşantılama, kaçınma, duygudurum ve düşüncede olumsuz değişiklikler ve aşırı uyarılmışlığı birleştirir. Aynı tablo travmadan sonra 3 gün ile 1 ay arasında sürdüğünde akut stres bozukluğu olarak adlandırılır.

Kimleri etkiler

Travmaya maruz kalan çoğu kişide TSSB gelişmez, ancak maruz kalanların önemli bir bölümünü, daha sık kadınları etkiler. Kolombiya'da onlarca yıllık silahlı çatışma, zorla yerinden edilme ve şiddet milyonlarca kayıtlı mağdur bırakmıştır ve aralarında TSSB, depresyon ve anksiyete sıktır; mağdurlara yönelik ulusal psikososyal bakım programı (PAPSIVI) bu yüke yanıt verir. Kadınlara ve çocuklara yönelik şiddet ve kentsel şiddet bölgedeki diğer yaygın nedenlerdir.

Nedenler

• Gerçek veya tehdit edilen ölüme, ciddi yaralanmaya ya da cinsel şiddete doğrudan maruz kalma
• Başkalarının yaşadığı travmaya tanık olma veya yakın bir kişinin başına geldiğini öğrenme
• Travmatik ayrıntılara tekrar tekrar maruz kalma (ilk müdahale ekipleri, sağlık çalışanları)
• Silahlı çatışma, adam kaçırma, zorla yerinden edilme, işkence ve toplumsal şiddet

Risk faktörleri

• Travmanın şiddeti, süresi ve kişilerarası niteliği (saldırı, işkence)
• Önceki travma, özellikle çocuklukta
• Kadın cinsiyet ve önceden var olan ruhsal hastalık
• Olaydan sonra sosyal destek eksikliği
• Travma sırasında akut stres bozukluğu veya dissosiyasyon
• Süren stres etkenleri: yerinden edilme, yoksulluk, aile üyelerinin kaybı

Patofizyoloji

Korku anıları aşırı güçlü kodlanır ve sönmez. Amigdala aşırı yanıt verir hale gelirken, normalde onu baskılayan medial prefrontal korteks az etkindir ve anıları bağlamına yerleştiren hipokampus daha az iyi çalışır ve daha küçük olabilir. Stres ekseni (hipotalamus-hipofiz-adrenal) ve noradrenerjik sistem düzensizdir; bu da aşırı uyarılmışlığı ve kâbusları sürdürür.

Sınıflandırma

• Akut stres bozukluğu: travmadan sonra 3 gün ile 1 ay arası belirtiler
• TSSB: 1 aydan uzun süren belirtiler; gecikmeli ortaya çıkabilir (6 ay veya daha sonra başlangıç)
• Karmaşık TSSB (ICD-11): genellikle uzun süreli veya tekrarlayan travmadan sonra, TSSB'ye ek olarak duygu düzenleme, benlik algısı ve ilişkilerle ilgili sorunlar

Belirti ve bulgular

• İstenmeyen yeniden yaşantılar: istenmeyen anılar, kâbuslar ve olayın yeniden oluyormuş gibi hissedildiği geri dönüşler (flashback)
• Hatırlatıcılara karşı yoğun sıkıntı veya bedensel tepkiler
• Travmayla bağlantılı düşüncelerden, yerlerden, kişilerden veya etkinliklerden kaçınma
• Olumsuz duygudurum ve düşünce: suçluluk, utanç, suçlama, kopukluk, ilgi kaybı, olumlu duyguları hissedememe, bellek boşlukları
• Aşırı uyarılmışlık: aşırı tetikte olma, abartılı irkilme, irritabilite, dikkati toplamada güçlük ve uykusuzluk
• Riskli veya kendine zarar verici davranış

Tanı

Klinik

Ayrıntıları zorlamaktan kaçınan, dikkatli ve travma bilgili bir görüşmeden sonra DSM-5-TR veya ICD-11 ölçütleriyle klinik tanı. PC-PTSD-5 ve PCL-5 kontrol listesi gibi tarama araçları belirtilerin saptanmasına ve izlenmesine yardımcı olur. İntihar riskinin, madde kullanımının, depresyonun ve mevcut güvenliğin değerlendirilmesi esastır.

Tetkikler

TSSB'yi doğrulayan bir laboratuvar testi yoktur. Testler yalnızca endike olduğunda katkıda bulunan tıbbi sorunları (tiroid işlevleri, toksikoloji) dışlamak için kullanılır.

Görüntüleme

Tanı için gerekmez. Travmatik beyin hasarı veya nörolojik bir nedenden şüphelenildiğinde beyin görüntülemesi düşünülür.

Ayırıcı tanı

• Uyum bozukluğu
• Majör depresif bozukluk veya uzamış yas
• Panik bozukluk ve diğer anksiyete bozuklukları
• Travmatik beyin hasarı (postkonküzyon sendromu)
• Psikotik bozukluklar ve dissosiyatif bozukluklar
• Madde kaynaklı bozukluklar

Tedavinin amacı

Güvenliği sağlamak, istenmeyen yeniden yaşantıları, kaçınmayı ve aşırı uyarılmışlığı azaltmak, işlevselliği ve ilişkileri yeniden kurmak ve eşlik eden depresyonu ve madde kullanımını tedavi etmek.

Tedavi

Konservatif

Travma odaklı psikoterapi birinci basamaktır: travma odaklı BDT, bilişsel işleme terapisi, uzun süreli maruz bırakma ve EMDR (göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme).

Medikal

SSRI'lar (sertralin veya paroksetin gibi) ya da SNRI venlafaksin, tek başına veya psikoterapiyle birlikte, kanıtı en güçlü ilaçlardır.

Medikal

Bazı hastalarda travmaya bağlı kâbuslar için prazosin düşünülebilir; temel belirtilere yardımcı olmadıkları ve iyileşmeyi engelleyebildikleri için benzodiazepinlerden kaçınılır.

Konservatif

Travmadan hemen sonra: psikolojik ilk yardım, pratik destek ve güvenlik; rutin tek oturumluk debriefing önerilmez. Toplumsal ve psikososyal programlar çatışma mağdurlarını destekler.

İzlem

Hemşirelik bakımı: sakin, öngörülebilir, travma bilgili bir ortam, dokunmadan veya işlemlerden önce onam alma, intihar riskinin izlenmesi ve uyku desteği.

Komplikasyonlar

• Majör depresyon ve intihar
• Alkol ve uyuşturucu kullanım bozuklukları
• Kronik ağrı, kardiyovasküler hastalık ve diğer bedensel hastalıklar
• Aile içi çatışma, şiddet ve iş kaybı
• Çocuklar üzerinde kuşaklararası etkiler

Prognoz

Kişilerin yaklaşık yarısı aylar içinde iyileşir, ancak önemli bir bölümünde belirtiler yıllarca kronik olarak sürer. Travma odaklı terapi birçok hastada büyük düzelme sağlar; süren tehlike, destek eksikliği ve tekrarlayan travma daha kötü bir seyri öngörür.

Korunma

• Travmadan sonra sosyal destek ve psikolojik ilk yardım
• Yüksek riskli gruplarda erken saptama (şiddet mağdurları, yerinden edilmiş kişiler, ilk müdahale ekipleri)
• Yeni şiddetten korunma

Kendinizi sınayın

Cevabı düşünün, sonra görmek için soruya dokunun.

Bu hastalıkta kullanılan ilaçlar

• MDMA (midomafetamin)

İlgili hastalıklar

• Panik bozukluk
• Opioid kullanım bozukluğu, aşırı doz ve yoksunluk
• Alkol yoksunluğu ve deliryum tremens

Eğitim amaçlı bilgidir, tıbbi tavsiye değildir. Herhangi bir belirtide bir sağlık profesyoneline başvurun.

Kaynaklar: Post-traumatic stress disorder (World Health Organization (WHO), 2026).

← Tüm hastalıklar

Bir hata mı buldunuz?Topluluk için sürekli geliştiriyoruz. Neyin yanlış olduğunu bize yazın, ekibimiz inceleyecek.Hata bildir

Gönder

Temsili modeldir, yalnızca eğitim amaçlıdır.