Durgical
TR
Uygulama

HPA ekseni ve sirkadiyen ritmi

  • Düzenlenme
  • Sınav önceliği: yüksek

Beyin CRH, hipofiz ACTH, adrenal bez kortizol gönderir. Kortizol uyanırken yüksek, gece yarısı düşüktür ve stresle yükselir.

Güncellendi

Diğer adları: HPA ekseni, CRH-ACTH-kortizol ekseni

3B olarak görün: Hipotalamus · Hipofiz bezi (hypophysis) · Sağ böbreküstü bezi (glandula suprarenalis dextra)

Nedir

Paraventriküler çekirdekten gelen ve ADH ile güçlenen CRH, kortikotrofları POMC'den kesilen ACTH'yi salmaya yönlendirir. ACTH zona fasciculata'nın kortizol salgılamasını sağlar ve kortizol her iki düzeyi de frenler. Eksenin iki sürücüsü vardır: suprakiazmatik çekirdeğin sirkadiyen ritmi ve freni aşabilen stres.

Hormone axes and feedback

Hormone axes and feedback: Hypothalamic–pituitary–adrenal axis Stress · circadian rhythm (peak on waking)−−−+++HypothalamusCRHADHAnterior pituitary (corticotrophs)ACTHAdrenal cortex (fasciculata)CortisolTarget tissues↑ glucose · ↓ inflammation

Hypothalamic–pituitary–adrenal axisLesion None (normal)

Tap a box to see the hormone, or choose a lesion to see the lab pattern.

  • Stimulates (+)
  • Inhibits / negative feedback (−)
  • Level ↑
  • Level ↓
Illustrative schematic drawn by Durgical: simplified axes and classic lab patterns; not for clinical decisions.

Kılavuz değerler (günün saatine ve yönteme bağlıdır)

ParametreDeğerNot
Sabah 8'de serum kortizolü≈5–25 µg/dL (≈140–690 nmol/L)
Gece yarısı kortizolüdüşük, genellikle < 5 µg/dLCushing sendromunda nadir kaybolur
Sabah 8'de ACTH≈10–60 pg/mL

Dinlenme halindeki sağlıklı bir yetişkin için yaklaşık değerler; her laboratuvar kendi aralıklarını belirler.

Düzenlenme

  • +CRH (paraventriküler çekirdek): ACTH salgısının başlıca uyaranı.
  • +ADH: CRH'nin kortikotroflar üzerindeki etkisini güçlendirir.
  • +Suprakiazmatik çekirdek (aydınlık-karanlık): Günlük ritmi belirler; gecenin geç saatlerinde daha büyük atımlar olur.
  • +Fiziksel ve duygusal stres, sitokinler (IL-1, IL-6): CRH'yi etkinleştirir ve kortizolü zaten yüksekken bile yükseltir.
  • −Kortizol (uzun döngü): CRH ve POMC transkripsiyonunu frenler.
  • −Sentetik glukokortikoidler: Ekseni kortizol gibi baskılar; uzun kullanımda korteksi atrofiye uğratır.

Lezyon nerede

BozuklukACTHKortizolTemel özellik
Primer adrenal yetmezlik (Addison)↑↓Hiperpigmentasyon, hiperkalemi
Sekonder ya da tersiyer yetmezlik↓↓Hiperpigmentasyon yok; potasyum normal
Cushing hastalığı (hipofiz adenomu)↑↑Yüksek doz deksametazonla baskılanır
Kortizol salgılayan adrenal tümör↓↑Karşı adrenal atrofik
Ektopik ACTH (örn. küçük hücreli akciğer karsinomu)↑↑↑↑Baskılanmaz; belirgin hipokalemi

Klinik bağlantı

  • Adrenal kriz: sıvıya yanıt vermeyen hipotansiyon, hipoglisemi, hiponatremi; rezervi düşük bir kişi strese maruz kaldığında ortaya çıkar.
  • Tıbbi glukokortikoidlere bağlı Cushing sendromu, ACTH düşükken hiperkortizolizmin en sık nedenidir.
  • Gece geç saatte tükürük kortizolü, hiperkortizolizme özgü sirkadiyen ritim kaybını saptar.

Kendinizi sınayın

Cevabı düşünün, sonra görmek için soruya dokunun.

Primer adrenal yetmezlik neden hiperkalemiye yol açar da sekonder açmaz?

Primer hastalıkta glomerulosa dahil tüm korteks yıkılır ve aldosteron kaybedilir. Sekonder hastalıkta ACTH eksiktir, ancak aldosteron renin-anjiyotensin ve potasyum denetimi altında kalır.

Primer yetmezlik deriyi ve mukozayı neden koyulaştırır?

Kortizol olmadığında fren ortadan kalkar ve hipofiz aşırı POMC üretir; bundan ACTH ve melanositleri (MC1R reseptörü) uyaran α-MSH oluşur.

Aylarca kullanılan bir glukokortikoidin aniden kesilmesi neden krize yol açabilir?

İlaç CRH ve ACTH'yi baskılamış ve zona fasciculata atrofiye uğramıştır. İlaç kesildiğinde eksenin toparlanması aylar sürer ve strese yanıt veremez.

Hiperkortizolizm şüphesinde yüksek gece yarısı kortizolü ne anlama gelir?

Normal sirkadiyen nadir kaybolmuştur; bu, nedeni ne olursa olsun Cushing sendromunun en erken değişikliklerinden biridir.

3B olarak görün

Bunun gerçekleştiği, Durgical 3B anatomisindeki yapılar.

İlişkili konular

İlişkili hastalıklar

← Tüm fizyoloji

Eğitim amaçlı fizyoloji içeriğidir; tanı veya tedavi rehberi değildir ve bir sağlık profesyonelinin önerisinin yerini tutmaz. Değerler yaklaşık referanslardır. Doz bilgisi içermez.

Kaynaklar: Adrenal Insufficiency (StatPearls (NCBI Bookshelf), 2024); Hypercortisolism (Cushing Syndrome) (StatPearls (NCBI Bookshelf), 2024).

Bir hata mı buldunuz?Topluluk için sürekli geliştiriyoruz. Neyin yanlış olduğunu bize yazın, ekibimiz inceleyecek.Hata bildir

Temsili modeldir, yalnızca eğitim amaçlıdır.