İnsan Afrika tripanozomiyazı (uyku hastalığı)

Nedir

Sahra altı Afrika'da çeçe sineğiyle bulaşan Trypanosoma brucei enfeksiyonudur. Önce kan ve lenf evresi, ardından parazitin merkezi sinir sistemine geçtiği ve uyku-uyanıklık döngüsünün bozulduğu bir meningoensefalite yol açtığı ikinci evre görülür. Tedavi edilmezse genellikle ölümcüldür. Chagas hastalığının (T. cruzi) aksine Amerika kıtasında görülmez.

Kimleri etkiler

Yalnızca Sahra altı Afrika'da, tarım, balıkçılık, hayvancılık veya avcılıkla uğraşan kırsal nüfusta endemiktir. T. b. gambiense (Batı ve Orta Afrika) olguların yaklaşık %92'sine, T. b. rhodesiense (Doğu ve Güney Afrika) yaklaşık %8'ine neden olur. Olgular 20 yılda %97 azalarak yılda 1.000'in altına inmiştir; çoğu Demokratik Kongo Cumhuriyeti'ndedir. Kolombiya'da bir seyahat veya göç tanısıdır; yerel T. cruzi ve zararsız T. rangeli ile karıştırılmamalıdır.

Nedenler

• Trypanosoma brucei gambiense: kronik form; ana rezervuar insandır
• Trypanosoma brucei rhodesiense: akut form; yabani ve evcil hayvanlar, özellikle sığırlar rezervuardır
• Vektör: çeçe sineği (Glossina) ısırığı
• Nadiren: anneden bebeğe, kan transfüzyonu, organ nakli, cinsel temas veya laboratuvar kazaları

Risk faktörleri

• Endemik bölgelerde kırsal yaşam veya çalışma (tarım, balıkçılık, avcılık, çobanlık)
• Doğu Afrika'da milli parklar ve safari ziyaretleri (rhodesiense)
• Çeçe sineklerinin ürediği nehir ve ormanların yakınında yaşamak
• Çatışma bölgelerinde zayıf sürveyans ve sağlık hizmetine erişim güçlüğü

Patofizyoloji

Çeçe ısırığı, yerel olarak çoğalan (şankr) ardından kan ve lenfte çoğalan tripomastigotları enjekte eder. Parazit, değişken yüzey glikoproteinini sürekli değiştirerek antikorlardan kaçar; bu da dalgalar hâlinde parazitemi ve ateşe ve çok yüksek poliklonal IgM düzeyine yol açar. İkinci evrede kan-beyin bariyerini geçerek perivasküler lenfositik infiltratlara (perivasküler manşonlanma) ve morular (Mott) plazma hücrelerine neden olur; hipotalamus ve beyin sapı inflamasyonu sirkadiyen ritmi ve uykuyu bozar.

Sınıflandırma

• Alt türe göre: gambiense (kronik, aylar-yıllar) ve rhodesiense (akut, haftalar-aylar)
• Evre 1: hemolenfatik
• Evre 2: meningoensefalitik; beyin omurilik sıvısında parazit veya artmış lökosit ile tanımlanır

Belirti ve bulgular

• Isırık yerinde ağrılı nodül veya şankr (rhodesiense'de ve gezginlerde daha sık)
• Aralıklı ateş, baş ağrısı, eklem ağrısı ve kaşıntı
• Gambiense hastalığında büyümüş, yumuşak arka servikal lenf düğümleri (Winterbottom belirtisi)
• Daha sonra: gündüz uykululuk ve gece uykusuzluk, davranış ve kişilik değişiklikleri, konfüzyon
• Tremor, koordinasyon bozukluğu, dokunmaya karşı ağrılı aşırı duyarlılık ve sonunda koma

Tanı

Klinik

Maruziyet öyküsü, ateş ve lenfadenopatiden, daha sonra uyku ve davranış değişikliklerinden şüphelenilir; gezginlerde genellikle şankrla seyreden rhodesiense hastalığı görülür.

Tetkikler

Gambiense için kart aglütinasyon testi (CATT) veya hızlı serolojik testlerle tarama; kanda, lenf düğümü aspiratında veya şankr sıvısında tripanozomların gösterilmesiyle doğrulama (kalın yayma ve konsantrasyon yöntemleri). Lomber ponksiyonla evreleme: beyin omurilik sıvısında parazit veya mikrolitrede 5'ten fazla lökosit evre 2'yi tanımlar. Yüksek IgM tanıyı destekler.

Görüntüleme

Tanı için gerekli değildir; ileri hastalıkta beyin MR'ı beyaz cevher ve bazal ganglion değişikliklerini gösterebilir.

Ayırıcı tanı

• Sıtma
• HIV enfeksiyonu ve tüberküloz (lenfadenopati ve ateş)
• Tifo
• Bakteriyel menenjit ve viral ensefalit
• Psikiyatrik hastalık, özellikle evre 2'de

Tedavinin amacı

Erken tanı koymak, ilaçları alt tür ve evreye göre seçmek, enfeksiyonu en az toksik seçenekle tedavi etmek ve nüks olmadığını doğrulamak.

Tedavi

Medikal

Gambiense hastalığı: evre 1 ve ağır olmayan evre 2 için oral feksinidazol; evre 1 için pentamidin; ağır evre 2 için nifurtimoks-eflornitin kombinasyonu (NECT).

Medikal

Rhodesiense hastalığı: evre 1 için suramin, evre 2 için ölümcül reaktif ensefalopatiye yol açabilen bir arsenik bileşiği olan melarsoprol; yeni oral ilaçlar seçenekleri genişletmektedir.

İzlem

Tedavi sırasında, özellikle ilaç toksisitesi açısından hastanede izlem ve endikasyona göre lomber ponksiyonla takip (geleneksel olarak iki yıl boyunca altı ayda bir).

Komplikasyonlar

• Tedavi edilmezse koma ve ölüm
• Kalıcı nörolojik ve psikiyatrik sekeller
• Miyokardit ve kalp yetmezliği (özellikle rhodesiense)
• Ağır anemi ve endokrin bozukluklar
• Melarsoprole bağlı tedavi ensefalopatisi

Prognoz

Tedavi edilmezse neredeyse her zaman ölümcüldür: rhodesiense haftalar-aylar, gambiense aylar-yıllar içinde. Erken tedavi hastaların çoğunu iyileştirir; evre 2 hastalık daha fazla sekel bırakır.

Korunma

• Risk altındaki toplulukların aktif taranması ve tedavisi (gambiense)
• Tuzaklar ve insektisitle işlenmiş hedeflerle çeçe sineği kontrolü
• Nötr renkli uzun giysiler, böcek kovucu ve çalılıklardan uzak durma; aşı veya kemoprofilaksi yoktur
• Sığır rezervuarlarının tedavisi (rhodesiense)

Kendinizi sınayın

Cevabı düşünün, sonra görmek için soruya dokunun.

Neden olan mikroorganizmalar

• Trypanosoma brucei gambiense ve T. b. rhodesiense

İlgili hastalıklar

• Chagas hastalığı
• Sıtma
• HIV enfeksiyonu ve AIDS
• Bakteriyel menenjit
• Viral ensefalit (herpes simpleks ensefaliti)
• Servikal lenfadenopati
• Tüberküloz
• Tifo (enterik ateş)

Eğitim amaçlı bilgidir, tıbbi tavsiye değildir. Herhangi bir belirtide bir sağlık profesyoneline başvurun.

Kaynaklar: Trypanosomiasis, human African (sleeping sickness) (World Health Organization, 2023); About Sleeping Sickness | Sleeping Sickness (African Trypanosomiasis) | CDC (Centers for Disease Control and Prevention, 2024).

← Tüm hastalıklar

Bir hata mı buldunuz?Topluluk için sürekli geliştiriyoruz. Neyin yanlış olduğunu bize yazın, ekibimiz inceleyecek.Hata bildir

Gönder

Temsili modeldir, yalnızca eğitim amaçlıdır.